ตำรับยาจากใบลาน

ตำรายาสมุนไพรโบราณที่จารึกไว้ในใบลานเป็นภาษาไทยน้อยและตัวธรรม ซึ่งเก็บรวบรวมไว้ที่วัดศรีภูมิ บ้านนาหอ อำเภอด่านซ้าย ผู้อ่านคือพระอธิการลอง เจ้าอาวาสวัดศรีภูมิ นายสัมฤทธิ์ สุภามา เป็นผู้ตีความหมายและเรียบเรียงไว้ ดังต่อไปนี้

ยาชุดที่ 1

จำพวกที่ 1 สันนิบาตเทโซธาตุ (ธาตุไฟขาด) อาการและลักษณะของไข้ มีไข้ตัวร้อน ปวดกระดูกทั่วร่างกาย

จำพวกที่ 2 สันนิบาตวาโยธาตุ (ธาตุลมขาด) ลักษณะอาการของไข้ กระเสียวท้องน้อย เจ็บเสียดท้อง คัดอก (แน่นหน้าอก)

จำพวกที่ 3 สันนิบาตกินครุต ลักษณะอาการของไข้  มีไข้ ครั่นเนื้อครั่นตัว อ่อนเพลีย

ยาสันนิบาตถ้าแต่งเป็นลูกกลอน ให้เอา สารีปี (ดีปรี), พริกน้อย (พริกไทย), ขิงแคลง, ผักหอมบั่ว, ผักกระเทียม, ใบฮังคาวบ้าน เปลือกฮังคาวหลวง เอามาตากแดด (ผึ่งแดด) ตำเป็นผง (บดให้ละเอียด) แล้วเอาน้ำมะนาวเป็นกระสายผสมกันปั้นเป็นลูกกลอน

สันนิบาตเย็นทั้งตัว อาการไข้ยิ่งเย็นมากให้ยาไม่ทันตาย ตัวยา  ยอดผีเสื้อ, ยอดบูฮา, ยอดหนาด, เปลือกมะม่วง, ยอดกระสัง, ข่าแครง, ขิงแครง, กระเทียม, พริกน้อย (พริกไทย)

วิธีปรุง ตำและนำไปต้มให้สุกกินดีแล

ก่อนจะปรุงยาให้ตั้งคายและเสกคาถาว่าดังนี้ “สิทธิกิจจัง สิทธิกำ ละกะตะภา วะโต สิทธิสัมมารัง สิทธิกาญเจวะ นะโมเม พุทธิเตชะสา สิทธิกำ มะโต สิทธิเตโช ไชโย สิทธิกิจจัง สิทธิสำภา นิรันตะรัง ชะยะสะหะ” เป่าเจ็ดครั้งให้กินดีแล

อาการไข้ตัวร้อน เหงื่อไหลออกหน้าผากบ่อย ตกมาไม่หยุด ที่อื่น ๆ ไม่ออก ออกแต่หน้าผากแห่งเดียว หลับนอนไม่ได้ เหมือนผีเข้าเจ้าศูนย์ ถามคนป่วยยังมีสติดีอยู่

คนป่วยเล่นเท้าเล่นมือของตัว ตาแข็งกระด้าง ยาไม่ทันจะตายเอา ตัวยา ใบหมากซัก, หมากขามป้อม, หมากแหน เอา 3 ชนิดมาฝนแล้วเอาน้ำอ้อยดำผสมกินดูก่อน ถ้าไม่หายให้เอาใหม่

ตัวยา รากไม้บง, รากไม้สร้างไพร, รากไม้รวก, หญ้าผักควาย, หญ้าแฟลกซ์ (หญ้าคา), หญ้าแพรก, หญ้าขัด, หญ้าหลับมืน, หญ้าแห้วหมู, ใบฮักคาว, ข้าวเจ้า, อ้อยดำ

วิธีปรุง ให้เอามาฝนกิน และทากลางเท้า กลางมือ แล้วถ้าไม่หายให้นำมาต้มกินดีแล

สันนิบาต อาการไข้ตัวร้อน อาการไข้ตัวร้อน ตาเหลือง เหงื่อไม่ออก  

ตัวยา บอระเพ็ด, ใบน้ำเต้า 3 ใบ, หญ้าขัด, หญ้าผักควาย, ข้าวเจ้า, อ้อยดำ, กล้วยดิบสุก 1 ผล

วิธีปรุง แช่กรองเอาน้ำ ทากลางมือ กลางเท้า ดีแล

ถ้าไม่หายเอาอีกขนานหนึ่ง คือ

ตัวยา   เปลือกเดื่อเกลี้ยง, เปลือกหมากม่าย, เปลือกกอก, ถั่วสะแดด, ข้าวเจ้า, อ้อยดำ

วิธีปรุง เอามาโขลก กรองเอามาทากลางมือ กลางเท้า

ยาชุดที่ 2

ยาแก้โรคดีซ่าน  

อาการผอม ผิวพรรณไม่สดใส เหลืองซีด ตาเหลือง คล้ายคนติดยาเสพติด  

ตัวยา ไม้สร้างบง, ไม้สร้างไฟ, ไม้สร้างคำ (ไผ่เหลือง), แหนต้น, แหนเครือ, กำพี้ต้น, กำพีเครือ, โคนไผ่บ้าน, ไม้ไผ่เหลือ, ไม้มะขาม, เปลือกสะบ้า, นางแดง, โคนไผ่ป่า,เ ครือเขาฮอ, สะค่านเครือ, มะเขือคื่น

วิธีปรุง ให้นำมาต้มกิน ต้มอาบผลดีแล

ยาบำรุง (ยาอ้วนพี)

ยานี้เป็นยาบำรุงกำลัง กินแล้วกินข้าวปลาอาหารดี มีกำลังแข็งแรง มีน้ำมีนวล

ตัวยา ให้เอาเคลือเขาแกลบ, ไม้นมวัว, ผนังไห, ไม้นมสาว, ไม้ยอดแตก, ถั่วแฮเลือด, ถั่วแฮถั่วแฮบ้าน, อ้อยดำทั้งต้น, น้ำผึ้งเดือนห้า, แก่นดู่, แก่นแดง, แก่นชึงชัน, ไม้ท่อนนา

วิธีปรุง   ต้มเคี่ยวเป็นเวลา 2 วัน  ถ้าทำเสร็จแล้วผู้ปรุงต้องกินก่อน

ยาแก้พวกพิษ และแพ้ต่าง ๆ

อาการที่ 1 อาการเพ้อละเมอ (ป่วงฟาง) ไข้ความร้อนขึ้นสูง  

ตัวยา ให้เอารากป่าน, รากปีดปีแดง, ไส้เดือนแมลงวัน 3 เดือน, แมงบ้ง 3 ตัว, ตอกผูกเวียนซ้าย 3 เส้น, ขี้เถ้าไฟ แม่หม้าย 3 เรือน, คาบแมงมุม 3 คาบ

วิธีปรุง เอามาผสมกัน บดให้ละเอียดใช้ทาข้อมือ ข้อเท้า หางตา แขน ศอก หัวใจ  เจ็บปวดตรงไหนทาตรงนั้น

อาการที่ 2 เจ็บหัวใจ

ตัวยา ให้ใช้แก่นกะบาก,แก่นไม้เลียง

วิธีปรุง เอามาฝนกินดีแล

อาการที่ 3 สะเออะ

ตัวยา ให้เอารากสพุง, รากผักอี่ตู่ (แมงรัก), ก้องเป่าไฟ

วิธีปรุง เอามาฝนให้กินดีแล

อาการที่ 4 เจ็บคอ

ขนานที่ 1 แก้เจ็บคอ ให้เอาดีงูเหลือม, น้ำพังคา

วิธีปรุง เอาดีงูฝนกับน้ำพังคาให้กินดีแล

ขนานที่ 2 แก้เจ็บคอ ให้เอาจันทร์แดง, จันทร์ขาว

วิธีปรุง ฝนกินดีแล

ขนานที่ 3   แก้เจ็บคอ ให้เอารากดอกซ้อนน้อย (ดอกมะลิ), รากดอกซ้อนใหญ่

วิธีปรุง   เอารากทั้ง 2 มาฝนแล้วให้กินดีแล

ขนานที่ 4 แก้เจ็บคอ ให้เอารากพิลา (รากทับทิม), รากจำปาแดง (ดอกลั่นทมสีแดง)

วิธีปรุง เอามาฝนกินดีแล

ยาแก้ปานดำ ปานแดง

ตัวยา ให้เอารากหมากซัก, รากหมากดีด

วิธีปรุง   เอาทั้ง 2 ฝน เอาน้ำพังคาเป็นน้ำทาตามตัวดีแล

ยาแก้อาเจียน

ตัวยา   ให้เอารากเดื่อป่อง, รากม่อน, รากควัน (ยาสูบ)

วิธีปรุง   เอารากทั้ง 3 ฝนให้กินดีแล     

ยาแก้ผิดสำแดง (แก้กินของแสลง)

ตัวยา   ให้เอารากฝ้ายป่า, รากแฝนน้อย,  รากแฝนหลวง, รากพุทรา, รากดอกซ้อน, รากยานางต้น, รากยานางเคลือ, รากฮอ,ขี้ไส้เดือน, รากหมาก

วิธีปรุง เอายาที่กล่าวมาฝนกินดีแล

ยาแก้ปวดหัว

– ปวดหัวข้างเดียว เอาหัวหมากฝนทาดีแล

– ปวดหัวสองข้าง เอาหัวหมากบ้า (หัวสะบ้า) ฝนทาดีแล

– ปวดหัวเป็นระยะ ๆ เอาหญ้าหลับมืน 7 ยอด, น้ำมะนาว, เอาหญ้าหลับมืนฝนเอาน้ำมะนาวแทนน้ำทาดีแล

ยาแก้ปากเปื่อย (อาการร้อนใน)  

ให้เอาหมากใส่เชือก, เบื้อผู้, นมผา, งาช้าง เอาทั้ง 4 ฝนข้น ๆ อมดีแล

แพ้ยา (กินยาเกินขนาน หรือจะกินยาซุม)

ให้เอานมผา, งาช้าง, เบื้อผู้, เขากวางซี, นอแรด,น้ำกล้วยตีบ, หมากใส่เชือก เอายาดังกล่าวฝนให้ดื่มกินดีแล

ยาสมานแผล  

ขนานที่ 1 เปลือกกะโดน, เปลือกจิก, เปลือกขามป้อม, เปลือกแดง, เปลือกสมอ เอาทั้งหมดมาบดเป็นผงปิดปากแผลดีแล

ขนานที่ 2 เอาเขาเลียงผา ฝนทาดีแล

ลงดำลงแดง

ขนานที่ 1 เครือไส้ต้น, เครือกำยาน, รากตดหมา (เพาสพังโหม), รากสา, รากลิ้นปี่, ถั่วแระ, รากมะขาม, อ้อยดำ, ข้าวเจ้า

วิธีปรุง เอามาบดเป็นผงปั้นเป็นลูกกลอน

ขนานที่ 2 รากไส้ตัน, รากสมอ, รากมุยขาว มุยแดง, รากก้างปลา, รากสีดา, รากงิ้วผา, รากกล้วยตีบ, ฟักตัดเคิ่ง (ครึ่ง)

วิธีปรุง เอายาทั้งหมดมาแช่ลงในฟักนั้น แล้วตักให้กิน

ยาเลือดตกทวาร

ขนานที่ 1 หัวสีไคร (ตะไคร้), หว่านไพรแก่นฝาง (ไฟ)

วิธีปรุง   เอายาทั้งหมดมาต้มกิน

ขนานที่ 2 หญ้าฮ่อมเกลี่ยว, เปลือกทองหลาง

วิธีปรุง เอาตัวยาทั้ง 2 มาต้มเคี่ยวใส่พริก ใส่ขิงกินดีแล

เฮี่ยนกวาง (โรคเรื้อนกวาง)  ให้เอาปลาฝาตายซาก เผาบดใส่น้ำมันหมูทา